De moeilijkste verslaving

Er zijn drie verslavingen die, naar mijn idee, wezenlijk anders zijn dan andere middelen- of gedragsverslavingen: ultra-processed foods (UPF), nicotine en legale medicijnen. Dat komt doordat er niet alleen sprake is van lichamelijke afhankelijkheid, maar ook van sociale en kapitalistische druk om ermee te beginnen.

Natuurlijk speelt sociale druk bij iedere verslaving een rol. Maar deze drie onderscheiden zich door hun schaal: achter elk van hen staan multinationals die enorme marketing- en lobbyafdelingen hebben ontwikkeld. Daarmee hebben ze zich diep genesteld in politiek, cultuur en ons dagelijkse leven. Bij nicotine begint het tij inmiddels te keren. Toch was dit de hogeschool van hoe je miljarden kunt verdienen aan de afhankelijkheid van anderen. Straatdrugs blijven beperkt tot het illegale circuit. Gedragsverslavingen worden met argusogen bekeken. Maar bij eetverslaving krijgt de persoon die het treft nog steeds de schuld: het zou een gebrek aan discipline zijn.

Juist daarom is de meest complexe verslaving die aan ultra-processed foods en suiker. De ernst van een verslaving wordt ook bepaald door hoelang iemand gebruikt. Vanaf de eerste slok zuigelingenvoeding worden we eraan blootgesteld. Niemand weet dan of hij of zij tot de risicogroep behoort. Niet iedereen is namelijk in dezelfde mate gevoelig voor verslaving. Mensen met een kwetsbaarder neurologisch systeem en getraumatiseerde mensen bezitten veelal een verhoogde gevoeligheid voor verslaving.

De tweede categorie is die van legale medicijnen. Middelen die we via de arts krijgen en waar we zowel lichamelijk als geestelijk afhankelijk van kunnen raken. De derde categorie is nicotine. Tegenwoordig weten we hoe schadelijk het is. Maar oudere generaties groeiden op in een tijd waarin een sigaret gewoon ‘gezellig’ was. Pas in de jaren zeventig en tachtig werd de ware schade bekend. Intussen richt de tabaksindustrie zich op jongeren die ontvankelijker zijn voor groepsdruk en beïnvloeding.

In 2025 werd het begrip UPFA (Ultra-Processed Food Addiction) officieel benoemd, toen 37 professionals in Londen bijeenkwamen om dit groeiende probleem te agenderen. Voor mij kwam dat niet als verrassing: ik werk hier al jaren mee, als therapeut en als ervaringsdeskundige.

Stoppen met UPF is moeilijker dan het lijkt. Het is sociaal geaccepteerd, overal verkrijgbaar en de schade openbaart zich vaak pas laat. Maar vergis je niet: UPF is een sluipmoordenaar. Het verwoest je gezondheid langzaam maar gestaag. Verslaving ontwikkelt zich progressief: hoe langer je erin zit, hoe moeilijker het wordt om eruit te komen. Dat is geen zwakte. Niemand wees je op de gevaren, behalve op zichtbare dingen als slechte tanden of overgewicht en niet helemaal terecht. Dit is het topje van de ijsberg en daarnaast kan je heel goed slank zijn en tóch UPF-verslaafd.

Wat maakt deze drie verslavingen wezenlijk anders? Ze komen niet uit het illegale circuit. Daardoor passen ze niet goed in het trauma- of connectiemodel van populaire denkers als Gabor Maté, Bessel van der Kolk en in Nederland Geurt van der Glind. Zij benadrukken dat verslaving voortkomt uit onverwerkt trauma of een gebrek aan verbinding, terwijl bij UPF, nicotine en medicatie eerder sprake is van een doelbewust gecreëerde afhankelijkheid. Natuurlijk kan trauma dit gecompliceerder maken maar bij de start gaat het ook om iets anders: mensen zijn willens en wetens verslaafd gemaakt, met leugens en fabels.

De nicotine-, medicijn- en voedingsindustrie weten precies hoe je hersenen reageren op verhalen, suiker, vet, zout, mondgevoel en de ‘easy fix’ van een pil. In de voedingsindustrie heet dat “craveable”. Dat betekend producten zo ontworpen dat je er moeilijk van af kunt blijven. Daarbij gebruiken ze strategieën uit de tabaksindustrie, want daar leerden ze hoe winstgevend verslaving is. Afhankelijkheid verkoopt: hoe langer jij iets nodig hebt, hoe meer winst er wordt gemaakt. Voordelen worden in slogans verpakt en nadelen verhult. Die strategien bestaan uit marketingtechnieken die inspelen op emotie, gemak, gezondheid en zelfs moederliefde. Een slogan als “een koekje voor onderweg” lijkt onschuldig, maar maakt je tot klant van een verdienmodel dat afhankelijkheid als hoofddoel heeft. Gezondheid is zogenaamd jouw verantwoordelijkheid, terwijl de producent zijn verantwoordelijkheid afschuift op de slachtoffers die hij zelf creëert. Wat ze verder doen is lobbyen bij politiek en adviesbureaus, ze infiltreren bij mensen die het voor het zeggen hebben. Ook dat hebben ze geleerd van de Tabaks industrie, die daar nu geen kans meer voor krijgt. Maar de methode doet het nog.

De omgeving normaliseert het. Je bent ‘ongezellig’ als je weigert mee te doen. Je wordt gegaslight als je zegt dat het je ziek maakt. En je krijgt complimenten als je ‘gematigd’ bent, terwijl dat bij een echte verslaving niet werkt. Tegen iemand met een alcohol- of cocaïneverslaving zeg je ook niet: “Ach, eentje moet toch kunnen.”

Wat UPF-verslaving betreft: je kunt hiervan herstellen.
En je hoeft het niet alleen te doen.

---