De kunst van niet-uitstellen: Meditatie, neurodiversiteit en de balans in het brein
The artist is nothing without the gift, but the gift is nothing without the work. Émile Zola (1840–1902)
Iedereen kent het in meer of mindere mate: je maakt een plan voor de dag maar gaat eerst nog even iets anders doen. Voor je het weet heb je te veel tijd verloren aan gamen, scrollen of huishoudelijke dingen die zogenaamd eerst gedaan moeten worden. In plaats van te beginnen pak je je telefoon, zet je een kop koffie of zoek je afleiding.
Dit fenomeen heet procrastinatie of uitstelgedrag. Vaak voelt het irrationeel – je weet immers dat het goed zou zijn om actie te ondernemen, en toch lukt het niet. Voor mensen met neurodivergentie, zoals ADHD, autisme, HSP of OCD, is dit een nog bekender probleem. In dit essay leg ik uit hoe dit werkt in ons brein, en waarom meditatie – met name Transcendente Meditatie (TM) – hierbij kan helpen.
weerstand
Émile Zola schreef ooit: “The artist is nothing without the gift, but the gift is nothing without the work.” Deze uitspraak raakt aan de kern van neurodiversiteit en uitstelgedrag. Veel neurodivergente mensen hebben een bijzonder talent of creatieve gave. Maar dat potentieel komt pas tot bloei wanneer er ook actie volgt. En juist daar zit vaak het probleem: de actie volgt niet of komt vertraagd en met veel weerstand op gang. Ik vermoed dat daar enorm veel talent mee verloren gaat.
In 1981 zat ik op de kunstacademie en zag ik dit vaak: de ideeën waren prachtig, maar het werk kwam er nooit. Ik verzon er de uitspraak bij: ‘die blijft in het concept steken’. Zelf had ik er ook last van, mede door performance anxiety die ik had opgelopen door dyslexie en dyspraxie, in combinatie met de opvoedstijl: ‘doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’.
Het brein in tweestrijd
Ons brein bestaat uit meerdere netwerken die elkaar soms versterken, maar ook in conflict kunnen komen. Bij uitstelgedrag zien we vooral een botsing tussen de prefrontale cortex en het limbisch systeem.
- Prefrontale cortex: dit is het ‘stuurcentrum’ in de voorhoofdskwab. Het plant, maakt keuzes, overziet de lange termijn en helpt impulsen reguleren. Hier zetelen de zogenaamde executieve functies. Noem het onze menselijke uitvoeringsafdeling.
- Limbisch systeem: dit is het emotionele brein, waarin de amygdala en nucleus accumbens belangrijk zijn. Het reageert sterk op stress, beloning en dreiging. Het wil onmiddellijke bevrediging en veiligheid, en zet de uitvoeringsafdeling op pauze.
Wanneer het limbische systeem overactief wordt, bijvoorbeeld door stress of prikkelgevoeligheid, wordt de prefrontale cortex als het ware ‘overruled’. Het gevolg: je weet rationeel wat goed is, maar je gevoel en impulsen nemen het over. Procrastinatie volgt.
Waarom dit bij neurodiversiteit vaker speelt
Voor neurodivergente breinen is de balans tussen prefrontaal en limbisch extra kwetsbaar.
- ADHD: de prefrontale cortex werkt minder stabiel, waardoor de rem op impulsen zwakker is. Stress versterkt dit effect, wat leidt tot uitstel of impulsieve keuzes.
- Autisme en HSP: een hoge prikkelgevoeligheid kan leiden tot overbelasting. Het limbisch systeem trekt aan de noodrem en zet het systeem in freeze, waardoor actie stokt.
- OCD: repetitieve gedachten en dranghandelingen nemen zoveel energie dat er weinig ruimte overblijft voor rationele regie vanuit de prefrontale cortex.
- Dyslexie en dyspraxie: frustratie bij complexe taken kan limbisch alarm oproepen, waardoor uitstelgedrag ontstaat.
Hetzelfde zie je overigens ook bij PTSS, wat je kunt zien als een vorm van verworven neurodivergentie. Door extreem trauma veranderen je neurologische verbindingen en blijft het limbische brein in de gevarenstand staan.
Wat op mijn lagere schoolrapporten vaak stond was: “Astrid kan het wel, als ze maar zou willen.” Ik wilde wel, maar kon het niet en voelde me miskend. Inmiddels weet ik: het is geen onwil, maar een neurologische kwetsbaarheid die leidt tot een blokkade. Dat inzicht helpt me als volwassene om de blokkade te herkennen en ermee te werken, in plaats van ertegen.
Hoe meditatie kan helpen
Meditatie, en in het bijzonder Transcendente Meditatie (TM), helpt om deze interne strijd te verzachten. Onderzoek laat zien dat meditatie de stressrespons verlaagt (minder overactiviteit in de amygdala), de activiteit van de prefrontale cortex versterkt en de connectiviteit tussen hersengebieden verbetert. Dit betekent dat het stuur (prefrontaal) weer beter kan samenwerken met het gaspedaal (limbisch).
Bij ADHD zijn er kleine studies die aanwijzen dat TM hyperactiviteit en impulsiviteit vermindert en de concentratie verbetert. Ook bij andere vormen van neurodiversiteit zijn positieve ervaringen gemeld: minder overprikkeling, meer focus en meer innerlijke rust.
Mijn eigen ervaring
Zelf beoefen ik TM nu enkele jaren. Ik heb veel vormen van meditatie geprobeerd, maar merkte dat ik snel afgeleid raakte of dat het te veel discipline vroeg. Het maakte eerder de procrastinator in mij wakker, waardoor ik het mediteren ging uitstellen. TM bleek anders. Doordat het eenvoudig is, kon ik het wél volhouden. Het bestaat uit tweemaal daags twintig minuten een mantra reciteren, zonder dwang en met mildheid als gedachten de mantra onderbreken. Ik begon er zelfs naar te verlangen en mis het als ik het noodgedwongen moet overslaan. Het verschil is duidelijk: ik ervaar meer rust in mijn systeem, mijn creatieve energie kan ik beter inzetten, en mijn brein vlucht minder snel in uitstel door overprikkeling.
De paradox van eerst niets doen
Neurodivergente mensen zijn vaak enorm creatief en zelfs op een vertraagde manier gedreven. Maar ze zetten niet altijd de juiste actie in. Ze kunnen verzanden in ideeën of afleidingen. Juist daarom werkt het vaak beter om eerst even niets te doen – in meditatie of positieve visualisatie – in plaats van jezelf op te jagen met ‘moeten’ of kortetermijnpleziertjes. TM creëert de rust waarin de prefrontale cortex weer kan aanhaken, zodat creativiteit wordt omgezet in werkelijke stappen.
Conclusie: de gift en het werk
Zola’s woorden vatten het mooi samen: talent (‘the gift’) alleen is niet genoeg, en werk zonder rust leidt tot uitputting. Meditatie, en in het bijzonder TM, helpt om de balans te vinden. Door het limbische gaspedaal te kalmeren en de prefrontale stuurfunctie te versterken, wordt het mogelijk om je creatieve gaven om te zetten in zinvolle actie.
Meditatie is geen wondermiddel, maar wel een bijzonder belangrijk stukje van de puzzel naast therapie en de juiste voeding. Als je behept bent met meer kwetsbaarheden, helpt goede zelfzorg beter dan vluchten in afleiding of middelen – ongeacht of dit legale of illegale middelen zijn. Meer zelfzorg, meer rust en meer ruimte voor wie je bent, kan ervoor zorgen dat je werkelijk tot bloei komt.
Referenties
Travis, F., & Shear, J. (2010). Focused attention, open monitoring and automatic self-transcending: Categories to organize meditations from Vedic, Buddhist and Chinese traditions. Consciousness and Cognition, 19(4), 1110–1118.
Orme-Johnson, D. W., & Barnes, V. A. (2014). Effects of the Transcendental Meditation technique on trait anxiety: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 20(5), 330–341.
Toegeschreven aan Émile Zola (1840–1902). The artist is nothing without the gift, but the gift is nothing without the work.
a.
